صدا دادن فک؛ علت تقتق فک و روشهای درمان
صدا دادن فک یا چیزی که گاهی با عنوان «قولنج فک» شناخته میشود، به شنیدن صدای کلیک، تقتق یا پاپ هنگام باز و بسته کردن دهان، خمیازه کشیدن یا جویدن غذا گفته میشود. این صدا در بسیاری از افراد بدون درد، قفل شدن یا محدودیت حرکت رخ میدهد و بهتنهایی معمولاً نشانه یک مشکل جدی نیست.
بااینحال، اگر صدا دادن فک مکرر باشد یا همراه با درد فک، احساس گیر کردن یا قفل شدن، محدودیت در باز کردن دهان، صدای ساییدگی یا تغییر در نحوه قرار گرفتن دندانها روی هم باشد، لازم است علت آن بررسی شود. در ادامه، علتهای رایج صدا دادن فک و راههای کنترل و درمان آن را بررسی میکنیم.
علت صدا دادن فک چیست؟
صدا دادن فک میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود که از مهمترین آنها میتوان :
- اختلالات فکی گیجگاهی(TMD)
- دررفتگی یا جابهجایی دیسک مفصل فک
- آرتریت یا آرتروز فک
- باز کردن بیش از حد دهان
- سندرم میوفاسیال
- جراحی طولانیمدت
اشاره کرد. در ادامه، هر یک از این عوامل را بهطور جداگانه بررسی میکنیم.
- اختلالات فکیگیجگاهی (TMD):
- یکی از شایعترین دلایل صدای کلیک یا تقتق در فک، اختلال مفصل فکیگیجگاهی است و ممکن است باعث درد، قفل شدن فک، یا احساس خستگی در عضلات فک شود.
- دررفتگی یا جابهجایی دیسک مفصل فک:
- در مفصل فک، یک دیسک وجود دارد که باعث تسهیل حرکت فک میشود. اگر این دیسک جابهجا شود، ممکن است صدا ایجاد کند، مثل صدا دادن فک در هنگام بستن دهان که به آن دررفتگی یا جابهجایی دیسک مفصل فک میگویند.
- ساییدن یا فشردن زیاد دندانها (دندانقروچه):
- معمولاً هنگام خواب یا در شرایطی که تحت فشار یا استرس قرار بگیرید، فشار زیادی به فک وارد کنید که این فشار زیاد باعث آسیب به مفصل و ایجاد صدا در فک میشود. که اسم دیگر آن دندانقروچه است.
- آرتریت یا آرتروز فک:
- آرتریت یا آرتروز فک یک بیماری روماتولوژیک میباشد که بهمرور زمان، در برخی افراد ممکن است باعث شود مفصل فک دچار ساییدگی یا التهاب شود و منجر به تولید صدای فک گردد.
- باز کردن بیش از حد دهان:
- یکی از شایعترین اتفاقات صدا دادن فک موقع خمیازه کشیدن، جویدن غذاهای سفت و یا باز کردن دهان هنگام خندیدن است که میتواند مفاصل فک را تحت فشار قرار دهد. اما این مورد اصلاً خطرناک نیست.
- سندرم میوفاسیال:
- یک اختلال درد مزمن وجود دارد به اسم سندرم درد میوفاسیال که باعث درد در نقاط خاص برخی از عضلات جونده فک میشود.
- جراحی طولانیمدت:
- اگر شخص مدت طولانی تحت جراحی فک قرار بگیرد به این علت که دهان در جراحی به مدت طولانی باز است و مفصل فک دچار التهاب میشود باعث ایجاد درد موقت در فک و صدای فک میشود.
دندان عقل با صدا دادن فک چه ارتباطی دارد؟
دندان عقل که در سنین 17 تا 25 سالگی رشد میکند در برخی موارد با کمبود فضا در فک مواجه میشود و بهصورت نهفته یا نیمهنهفته رشد میکند و این وضعیت میتواند منجر به فشار بر سایر دندانها و ایجاد مال اکلوژن شود (که در بالا توضیح داده شد) و باعث صدا دادن فک، درد یا محدودیت در حرکت فک شود. بهتر است در صورت احساس درد و صدا در فک به پزشک مراجعه کنید تا تحت درمانهای احتمالی قرار بگیرید.
علت صدا دادن فک هنگام غذا خوردن و جویدن چیست؟
صدا دادن فک هنگام غذا خوردن معمولاً به این دلیل بیشتر احساس میشود که هنگام جویدن، مفصل فک و عضلات اطراف آن تحت فشار و حرکت بیشتری قرار میگیرند. در این شرایط، اگر مفصل فک کمی حساس باشد، عضلات فک دچار تنش باشند یا حرکت دیسک داخل مفصل بهطور طبیعی انجام نشود، ممکن است صدای کلیک، تقتق یا پاپ شنیده شود.
جویدن غذاهای سفت، خشک یا چسبناک، مانند تهدیگ، آجیل، یخ، آدامس، گوشت سفت یا خوراکیهای چسبنده، میتواند فشار بیشتری به مفصل و عضلات جونده وارد کند و باعث شود صدای فک واضحتر شنیده شود. این موضوع بهویژه در افرادی که دندانقروچه دارند، دندانهای خود را روی هم فشار میدهند یا هنگام استرس عضلات فکشان را منقبض نگه میدارند، بیشتر دیده میشود.
از علتهای احتمالی صدا دادن فک هنگام جویدن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- جابهجایی یا حرکت غیرطبیعی دیسک مفصل فک
- فشار بیش از حد به عضلات فک در اثر دندانقروچه یا فشردن دندانها
- جویدن طولانی آدامس یا خوراکیهای سفت و چسبناک
- باز کردن بیش از حد دهان هنگام گاز زدن غذاهای بزرگ
- التهاب یا فرسایش مفصل فک در بعضی افراد
- خستگی عضلات فک، بهویژه پس از جویدن طولانی یا یکطرفه غذا
اگر صدا دادن فک فقط گاهی رخ میدهد و با درد، قفل شدن، محدودیت حرکت یا سختی در جویدن همراه نیست، معمولاً جای نگرانی زیادی ندارد. اما در صورتی که صدای فک هنگام غذا خوردن با درد، احساس گیر کردن فک، کاهش توانایی باز کردن دهان یا تغییر در نحوه روی هم قرار گرفتن دندانها همراه باشد، بهتر است برای بررسی دقیقتر به دندانپزشک یا متخصص بیماریهای دهان، فک و صورت مراجعه کنید.
چرا فکم قفل میشود؟
قفل شدن فک معمولاً به علت جابهجایی دیسک مفصل فک یا اسپاسم (انقباض) عضلات اطراف آن رخ میدهد و این وضعیت باعث میشود که فرد دچار عارضه قفل شدن فک بشود.
قفل شدن فک دو حالت دارد:
- فک در حالت بسته قفل شود و فرد توانایی باز کردن دهان خود را نداشته باشد.
- فک در حالت باز قفل شود و فرد نتواند فک را حرکت دهد و ببندد.
قفل شدن فک میتواند در برخی اختلالات مفصل، جابهجایی دیسک، اسپاسم عضلات یا دررفتگی فک رخ دهد. اگر فرد نتواند دهانش را بهطور طبیعی باز یا بسته کند، یا فک پس از خمیازه و باز شدن زیاد دهان در حالت باز گیر کند، باید سریعتر معاینه شود.
راههای درمانی صدا دادن فک
انتخاب روش درمانی، برای درمان صدا دادن فک بسته به علت آن متفاوت است و در بسیاری از موارد، صدا دادن فک نیاز به درمان خاصی ندارد. بهخصوص اگر درد فک و یا محدودیت حرکتی وجود نداشته باشد. اما میتواند به روشهای زیر اشاره کرد:
درمان خانگی صدا دادن فک
- استفاده از کمپرس گرم یا سرد
- تغییر رژیم غذایی: مصرف غذاهای نرم و پرهیز از مصرف غذاهای سفت و چسبناک.
- تغییر عادتهای دهانی و رفتاری:
- اجتناب از باز کردن بیش از حد دهان
- خودداری از جویدن آدامس، ناخن یا اشیای سخت
- اجتناب از حرکات ناگهانی فک مثل خمیازه کشیدن شدید یا گاز زدن سریع
- کاهش استرس
روشهای درمان تخصصی صدا دادن فک
- مشاوره با دندانپزشک یا متخصص فک و صورت: معاینه توسط دندانپزشک یا متخصص جراحی دهان، فک و صورت برای بررسی علت صدا، درد، محدودیت حرکت و وضعیت مفصل. تصویربرداری فقط در صورت نیاز و بر اساس معاینه درخواست میشود.
- استفاده از محافظ دهانی (نایت گارد): برای افرادی که دندانقروچه دارند، استفاده از محافظ دهانی در شب میتواند فشار روی مفصل فک را کاهش دهد.
درمانهای تزریقی و مداخلات تخصصی برای صدا دادن فک
در بیشتر افرادی که فقط صدای کلیک یا تقتق فک دارند، بهویژه وقتی درد، قفل شدن یا محدودیت حرکت وجود ندارد، معمولاً به تزریق یا جراحی نیاز نیست. درمانهای ساده و غیرجراحی معمولاً اولویت دارند، مانند:
- کاهش فشار روی فک و پرهیز از باز کردن بیش از حد دهان
- کمتر کردن جویدن آدامس و غذاهای بسیار سفت یا چسبناک
- کنترل دندانقروچه یا فشار دادن دندانها روی هم
- استفاده از نایتگارد، فقط در صورت تشخیص دندانقروچه یا فشردن دندانها
- فیزیوتراپی یا تمرینات فک، در صورت تجویز دندانپزشک یا متخصص
در صورتی که علائم شدیدتر باشند یا با درمانهای اولیه بهتر نشوند، متخصص ممکن است گزینههای پیشرفتهتر را بررسی کند، از جمله:
- تزریق دارو داخل یا اطراف مفصل فک در شرایط انتخابشده
- تزریق کورتون، فقط در موارد خاص و با تشخیص متخصص
- آرتروسنتز؛ روشی کمتهاجمی برای شستوشوی مفصل فک با استفاده از سوزن و محلول استریل
- آرتروسکوپی؛ بررسی و درمان مفصل با ابزارهای تخصصی
- جراحی، فقط در موارد محدود و شدید که درمانهای سادهتر نتیجه ندادهاند
بوتاکس نیز گاهی برای کاهش اسپاسم یا درد عضلات جونده مطرح میشود، اما درمان معمول صدای ساده فک نیست. شواهد فعلی برای اثربخشی بوتاکس در همه اختلالات فکیگیجگاهی قطعی نیست؛ بنابراین نباید بهعنوان راهحل عمومی برای تقتق فک معرفی شود.
در نتیجه، درمانهای تزریقی و جراحی باید فقط پس از معاینه دقیق و مشخص شدن علت مشکل انتخاب شوند. برای صدای ساده فک، درمانهای محافظهکارانه و غیرجراحی معمولاً انتخاب اول هستند.
درمانهای ورزشی و فیزیوتراپی فک
فیزیوتراپی فک: برای برخی از افراد انجام فیزیوتراپی فک شامل کشش و ماساژ صورت میتواند مفید واقع شود. این روش میتواند به کاهش علائم و بهبود عملکرد مفصل فک کمک کند. میتوان با مراجعه به پزشک یا فیزیوتراپیست تمرینها را آموزش دید. مثل:
- تمرینات کششی فک
- تمرینات تقویتی عضلات فک
- تمرین چانه به عقب
- استفاده از تمرینات ایزومتریک
جمعبندی؛ چه زمانی صدای فک نیاز به پیگیری دارد؟
تقتق فک را نه باید بیدلیل ترسناک دانست و نه کاملاً نادیده گرفت. بسیاری از موارد بدون درد با کم کردن فشارهای روزانه بر فک کنترل میشوند؛ اما درد، قفل شدن یا محدودیت حرکت نیاز به بررسی دارد. تشخیص علت، بهترین راه انتخاب درمان درست است؛ نه امتحان کردن خودسرانه روشهای مختلف.
مقالات پیشنهادی بین المللی درباره صدا دادن فک
در صورت علاقهمندی به مطالعه بیشتر درباره » صدا دادن فک » و موارد مرتبط میتوانید از مقالات معتبر زیر استفاده کنید:
سؤالات متداول درباره صدا دادن فک
1. صدا دادن فک بدون درد خطرناک است؟
در بسیاری از موارد، صدای کلیک یا تقتق فک وقتی با درد، گیر کردن فک یا سختی در باز کردن دهان همراه نیست، موضوع نگرانکنندهای نیست. اما اگر این صدا بیشتر شود یا بعداً درد، محدودیت حرکت یا تغییر در نحوه قرار گرفتن دندانها روی هم ایجاد شود، بهتر است بررسی شوید.
2. علت صدا دادن فک هنگام غذا خوردن چیست؟
هنگام جویدن، مفصل و عضلات فک بیشتر درگیر میشوند؛ به همین دلیل ممکن است صدا واضحتر شنیده شود. جویدن آدامس، خوراکیهای سفت، گاز زدن غذاهای بزرگ، فشار دادن دندانها یا دندانقروچه میتوانند این وضعیت را تشدید کنند. اگر صدا همراه درد یا گیر کردن فک باشد، نیاز به بررسی دارد.
3. چرا فقط یک سمت فکم صدا میدهد؟
مفصل فک در دو طرف صورت قرار دارد و ممکن است صدا فقط از سمت راست یا چپ شنیده شود. این حالت بهتنهایی نشانه یک بیماری مشخص نیست؛ اما اگر همان سمت دردناک باشد، در جویدن مشکل ایجاد کند یا حرکت فک محدود شود، بهتر است معاینه انجام شود.
4. آیا شکستن قولنج فک ضرر دارد؟
بهتر است عمداً فک را برای ایجاد صدا حرکت ندهید یا دهان را بیش از حد باز نکنید. این کار میتواند به مفصل و عضلات فک فشار اضافه وارد کند، بهخصوص اگر سابقه درد فک، دندانقروچه یا قفل شدن فک داشته باشید.
5. برای صدا دادن فک به چه دکتری مراجعه کنیم؟
برای شروع، مراجعه به دندانپزشک مناسب است. در صورت نیاز، ممکن است شما به متخصص بیماریهای دهان، فک و صورت یا جراح دهان، فک و صورت ارجاع داده شوید؛ بهویژه اگر درد، محدودیت باز شدن دهان، قفل شدن یا مشکل در جویدن دارید.
6. آیا درمان خانگی یا طب سنتی صدای فک را برطرف میکند؟
کمپرس گرم، استراحت دادن به فک، کمتر کردن آدامس و غذاهای سفت، و کنترل استرس میتوانند در بعضی افراد فشار و ناراحتی فک را کمتر کنند. اما این روشها علت اصلی صدا را مشخص نمیکنند و نباید باعث شوند درد، قفل شدن فک یا محدودیت حرکت را نادیده بگیرید.
7. چرا هنگام خمیازه کشیدن فکم صدا میدهد؟
باز شدن زیاد دهان هنگام خمیازه میتواند مفصل و عضلات فک را موقتاً تحت کشش قرار دهد و صدای کلیک یا پاپ ایجاد کند. اگر فقط گاهی رخ میدهد و بدون درد است، معمولاً جای نگرانی زیادی ندارد.
8. آیا صدا دادن فک همیشه به درمان نیاز دارد؟
خیر. درمان زمانی مطرح میشود که صدا با درد، قفل شدن، محدودیت حرکت، مشکل در غذا خوردن یا علائم آزاردهنده دیگر همراه باشد. در غیر این صورت، معمولاً مراقبت از عادتهای فکی و پرهیز از فشار اضافه کافی است.